Червона армія в радянській Україні та інших західних військових округах СРСР у 30-х роках ХХ століття у документах ІІ відділу Головного штабу Війська Польського

Aleksander Smoliński

Анотація


Піднято питання про відображення формації робітничо-селянської Червоної армії у тридцятих рокаї ХХ ст., що знаходилася в західних військових округах СРСР, в тому числі в Радянській Україні, представлених у донесеннях тогочасного відділу Другого головного штабу Війська Польського.

Ключові слова


Червона армія; Військо Польське

Повний текст:

PDF (Polski)

Посилання


Szerzej vide: K. Paduszek, Dokumenty Oddziału II Sztabu Generalnego w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym, „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, (Warszawa) 2011, R.XII (LXIII), Nr 3 (236); A. Smoliński, Próba oceny wartości poznawczej akt pozostałych po Oddziale II Sztabu Głównego Wojska Polskiego w kontekście możliwości opisu sytuacji wojskowej, ekonomicznej i społecznej ZSRS w latach 1921 – 1939, „Archiwa – Kancelarie – Zbiory”, (Toruń), 2012, Nr 3 (5). Ponadto vide także: Centralne Archiwum Wojskowe im. Bolesława Waligóry. Informator o zasobie archiwalnym Centralnego Archiwum Wojskowego. Praca zbior. pod red. N. Bujniewicz, Warszawa 2008.

Vide choćby: A. Pepłoński, Kontrwywiad II Rzeczypospolitej, Warszawa 2002; A. Misiuk, Służby specjalne w II Rzeczypospolitej 1918-1939. Powstanie, rozwój organizacyjny, kierunki działania, rola w państwie, Warszawa 1994; idem, Służby specjalne II Rzeczypospolitej, Warszawa 1998; K. Danielewicz, Lwowska ekspozytura wywiadu. Działalność Ekspozytury Nr 5 SG we Lwowie w latach 1921-1939, Toruń 2011.

Poza częścią dalej cytowanej literatury vide choćby: W. Skóra, Współpraca polskiego wywiadu z placówkami Ministerstwa Spraw Zagranicznych (1921-1923), „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, (Warszawa) 2005, R. VI (LVII), Nr 1 (206); idem, Służba konsularna Drugiej Rzeczypospolitej. Organizacja, kadry i działalność, Toruń 2006; A. Pepłoński, Wywiad a dyplomacja II Rzeczypospolitej, Toruń 2005; R. Majzner, Attachaty wojskowe Drugiej Rzeczypospolitej 1919-1945. Strukturalno-organizacyjne aspekty funkcjonowania, Częstochowa 2011.

Vide: W. Włodarkiewicz, Radzieckie zagrożenie Rzeczypospolitej w ocenach polskich naczelnych władz wojskowych 1921-1939, Warszawa 2001; idem, Przed 17 września 1939 roku. Radzieckie zagrożenie Rzeczypospolitej w ocenach polskich naczelnych władz wojskowych 1921-1939, Warszawa 2002. W ostatnich latach badania takie dotyczące potencjału wojskowego ZSRS podjął również autor tego studium – vide chociażby: А. Смолински (A. Smoliński), Образ Красной Армии и СССР в 1921-1939 гг. в документах II Отдела Генерального Штаба Войска Польского, „Клио”. Журнал для учѐных, (Санкт-Петербург) 2010, № 3 (50); A. Smoliński, Obraz Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej oraz sowieckiego potencjału militarnego z początku lat trzydziestych XX wieku w dokumentach Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego. Przyczynek do dziejów polskiego wywiadu wojskowego, [w:] Militaria pomorskie. Zbiór studiów. Tom IV. Praca zbior. pod red. M. Giętkowskiego, Ł. Nadolskiego, A. Smolińskiego, Bydgoszcz 2012; idem, Robotniczo-Chłopska Armia Czerwona jako obiekt rozpoznania polskiego wywiadu wojskowego – próba oceny efektywności, [w:] Stosunki polityczne, wojskowe i gospodarcze Rzeczypospolitej Polskiej i Związku radzieckiego w okresie międzywojennym. Praca zbior. pod red. J. Gmitruka, W. Włodarkiewicza, Warszawa-Siedlce 2012.

Szerzej o tych kwestiach vide chociażby: Protokoły z posiedzeń Ścisłej Rady Wojennej i Inspektorów Armii za lata 1926-1932. Część I. Opracowali E. Kozłowski, P. Stawecki, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, (Warszawa) 1981, tom XXIV; Wrzesień 1939. Radzieckie zagrożenie Rzeczypospolitej w dokumentach, relacjach i wspomnieniach. Wybór i opracowanie W. Włodarkiewicz, Warszawa 2005; Agresja sowiecka na Polskę w świetle dokumentów. 17 września 1939. Geneza i skutki. Praca zbior. pod red. E. Kozłowskiego, Warszawa 1994; W. Materski, Tarcza Europy. Stosunki polsko-sowieckie 1918-1939, Warszawa 1994; idem, Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918-1943, Warszawa 2005; A. Grzywacz, Armia sowiecka w ocenach polskiego kierownictwa wojskowego 1921-1939, „Studia Rzeszowskie”, (Rzeszów) 1999, tom VI; T. Kośmider, Planowanie wojenne w Polsce w latach 1921-1926, Toruń 2001. O takim rozłożeniu akcentów decydowały wtenczas względy polityczne oraz brak w Polsce możliwości całkowicie swobodnych i niezależnych badań historycznych.

Poza częścią wcześniej cytowanej literatury vide również: A. Pepłoński, Wywiad polski na ZSRR 1921-1939, Warszawa 1996; W. Włodarkiewicz, Broń pancerna Armii Czerwonej w 1939 roku. Ocena Dowództwa Broni Pancernych Ministerstwa Spraw Wojskowych Rzeczypospolitej Polskiej, Warszawa 2002; P. Skubisz, Wojska pograniczne ZSRS na odcinku z Polską w świetle materiałów wywiadu II Rzeczypospolitej (1921-1939). Struktura i dyslokacja. Działalność wywiadowcza. Regulaminy służby, Szczecin 2010; M. Kruszyński, Wywiad polski na terenie ZSRR (1921-1939). Wybrane zagadnienia, [w:] Studia nad wywiadem i kontrwywiadem Polski w XX wieku. Tom 1. Praca zbior. pod red. W. Skóry, P. Skubisza, Szczecin 2012.

K. Paduszek Kryzys działalności polskiego wywiadu wojskowego w Związku Sowieckim (1923-1924. Przyczyny i konsekwencje, „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, (Warszawa) 2010, R.XI (LXII), Nr 2 (231); A. Krzak, Czerwoni Azefowie, Warszawa 2010, idem, Afera „MOCR - TRUST”, [w:] Wywiad i kontrwywiad wojskowy II RP. Z działalności Oddziału II SG WP. Tom II. Praca zbior. pod red. T. Dubickiego, Łomianki 2012.

Następnie „specjalnych okręgów wojskowych” – vide choćby: Краснознаменный Киевский. Очерки истории Краснознаменного Киевского Военного Округа (1919-1988). Издание 3-е, исправленное и дополненное. Коллективная работа под редакцей И. А. Герасимова, В. В. Осипова, В. А. Шарыгина, Киев 1989; Р. С. Иринархов, Киевский Особый..., Минск 2006.

Szerzej o wpływie kawalerii Armii Czerwonej na organizację kawalerii Wojska Polskiego vide choćby: W. Kucharski, Kawaleria i broń pancerna w doktrynach wojennych 1918-1939, Warszawa-Kraków 1984; A. Smoliński, Organizacja kawalerii samodzielnej Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1921-1929, „Klio”. Czasopismo poświęcone dziejom Polski i powszechnym, (Toruń) 2001, Nr 1; idem, Organizacja kawalerii samodzielnej Wojska Polskiego w latach 1930-1939, „Klio”, 2004, Nr 5; idem, Organizacja wielkich jednostek kawalerii Armii Czerwonej oraz ich kadra dowódcza i polityczna w latach 1935-1936, [w:] Do szarży marsz, marsz... Studia z dziejów kawalerii. Tom 2. Praca zbior. pod red. A. Smolińskiego, Toruń 2012.

Szerzej vide choćby: A. Smoliński, Sytuacja wojskowa, ekonomiczna i społeczna na sowieckiej Ukrainie w latach 1921–1939 w ocenach Oddziału II polskiego Sztabu Głównego, „Південний Архів”. Історичні Науки, Міністерство Освіти і Науки України, Херсонський Державний Університет, (Херсон), 2004, Випуск 16, s. 239-250; idem, Sowiecka Ukraina w ocenach Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego – lata 1921-1939, „Nad Wisłą i Dnieprem”. Polska i Ukraina w Przestrzeni Europejskiej – Przeszłość i Teraźniejszość. Seria: Historia, Systemy Międzynarodowe i Globalny Rozwój, (Toruń-Kijów) 2003-2004, Nr 2-3, s. 175-196; idem, Sowiecka Ukraina z lat 1921-1939 w dokumentach Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego oraz próba oceny wartości poznawczej tych akt, „Przegląd Wschodni”, (Warszawa) 2006, tom X, zeszyt 1 (37), s. 107-143; idem, Akta Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego jako źródło do poznania dziejów sowieckiej Ukrainy z lat 1921-1939, „Історичний Архів. Наукові студії”, (Миколаїв) 2012, випуск 8, s. 159-163; idem, Problematyka gospodarki sowieckiej Ukrainy z lat 1921-1939 w świetle akt Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego..., s. 118-129; idem, Gospodarka sowieckiej Ukrainy z przełomu lat dwudziestych i trzydziestych w świetle akt Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego, „Studia z Dziejów Wojskowości”, (Białystok) 2012, tom I, s. 257-287.

Szerzej vide choćby: Warszawa, Archiwum Akt Nowych (dalej cyt. AAN), Attachés Wojskowi RP 1918-1939, A/II/154. Rosja. Referat informacyjny z dnia 15 II 1921 r. – Biuro Ewidencyjne Oddziału II Sztabu Generalnego NDWP Nr Ew./5 7478/II; P. Starzeński, Trzy lata z Beckiem, Warszawa 1991; Generał Wacław Stachiewicz. Wierności dochować żołnierskiej. Przygotowania wojenne w Polsce 1935-1939 oraz kampania 1939 r. w relacjach i rozważaniach szefa Sztabu Głównego i szefa Sztabu Naczelnego Wodza. Do druku przygotował M. Tarczyński, Warszawa 1998; Polskie Siły Zbrojne w drugiej wojnie światowej. Tom I. Kampania wrześniowa 1939. Część pierwsza. Polityczne i wojskowe położenie Polski przed wojną, Londyn 1951; H. Walczak, Sojusz z Rumunią w polskiej polityce zagranicznej w latach 1918-1931, Szczecin 2008.

Vide choćby: Warszawa, Centralne Archiwum Wojskowe (dalej cyt. CAW), Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.3028. I Кавалерийский Полк Красного Козачества – октябрь 1930 г.; ibidem, Dane wojskowe o ZSSR. Zeszyt XVI. Dyslokacja pokojowa armii. Część 1. Dyslokacja wielkich jednostek i obozy letnie, Oddział II Sztabu Generalnego L. 5748/II.Inf.Ros.T.O., Warszawa 1 I 1928 r.; ibidem, Dane wojskowe o ZSSR. Zeszyt XVI. Dyslokacja pokojowa armii. Część IV. Dyslokacja organów służb. Składy wojskowe, Oddział II Sztabu Generalnego L. 6632/II.Inf.Ros.T.O., Warszawa 3 III 1928 r.; Москва, Российский государственный военный архив [(dalej cyt. РГВА) Центр хранения историко-документальных коллекции (dalej cyt. ЦХИДК)], Sztab Generalny Oddział II, 308.3.81. Meldunek Placówki 05 L. 44/3 z 8 V 1924 r.; ibidem, 308.4.28. Meldunek szefa Oddziału II Sztabu Generalnego z 21 III 1922 r.; ibidem, 308.4.41. Pismo Attaché Wojskowego przy Poselstwie RP w Tokio L. 27/25 z 30 VI 1925 r.; ibidem, Дислокация Красной Армии по данным до 1 VII 1924 г.

Vide choćby: CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.3169. Siły zbrojne ZSRR. Obsada personalna – skorowidz alfabetyczny. Stan na dzień 1 V 1936 r. – Oddział II Sztabu Głównego l. dz. 9694/II.R.T.O., Warszawa 21 V 1936 r. Ponadto vide także: A. Smoliński, Organizacja wielkich jednostek kawalerii Armii Czerwonej oraz ich kadra dowódcza i polityczna w latach 1935-1936…

Vide choćby: РГВА, Штаб РККА. Секретариаты, 7.1.75. Дислокация полевых войск РККА по данным на 10 XII 1921 г.; ibidem, 7.1.235. Краткая дислокация стрелковых и кавалерийских войск РККА на 1 I 1923 г.; РГВА, Штаб РККА. Оперативное Управление, 7.2.18. Справка – перечень дивизий и отдельных бригад РККА по состоянию на 1 IX 1921 г.; РГВА, Штаб РККА. Организайионное управление, 7.6.113. Телеграмма Организационного управления Штаба РККА № 123954 за 21 IX 1921 г.; ibidem, Доклад – справка Начальника II Отделения Штаба РККА от 5 X 1921 г.; ibidem, 7.6.121. Протокол № 1 заседания 2-й Комисии Сьезда Командующих Округами от 5 II 1922 г.

CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.3061. Dane wojskowe o ZSSR. Manewry sowieckie w 1931 r. – Oddział II Sztabu Głównego L. 5851/II.tjn.Ros., Warszawa lipiec 1932 r. Ponadto vide również: ibidem, I.303.4.3010. Meldunek Attaché Wojskowego przy Poselstwie Polskim w Moskwie L. 806/tj. z 14 X 1930 r.; ibidem, I.303.4.3230. Manewry sowieckie 1937 r. – Oddział II Sztabu Głównego l. dz. 21096/II.R.T.O z ? marca 1939 r.; К. А. Мерецков, На службе народу. Страницы воспоминаний, Москва 1969; А. М. Василевский, Дело всей жизни, Москва 1974, a także: 50 лет вооружѐнных сил СССР..; Historia sztuki wojennej do roku 1939. Praca zbior. pod red. P. A. Rotmistrowa, Warszawa 1967.

Szerzej na temat ich ówczesnej organizacji oraz dalszego rozwoju vide chociażby: S. Zaloga, Berety z gwiazdami. Radzieckie wojska powietrznodesantowe, Warszawa 2003; R. Kempa, Piechota powietrzna. Narodziny i organizacja wojsk powietrzno-desantowych 1914-1939, Białystok 2004.

Vide choćby: CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.3200. Die Wehrmacht Sowjet-Russlands Kriegsorganisation der grossen Einhaiten (Heft I bis IV). September 1937 – Überzetsung aus dem Polnischen – Kriegsarchiv-Zweigstelle Danzig. Pewne ślady wykorzystania tych informacji widoczne są także w: F. Halder, Dziennik wojenny. Codzienne zapisy szefa Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych 1939-1942. Tom II. Od planów inwazji na Anglię do początków kampanii na Wschodzie (1.7.1940-21.6.1941), Warszawa 1973. Niestety Niemcy nie zawsze dawali wiarę odnajdywanym w tych analizach Oddziału II Sztabu Głównego wyliczeniom i prognozom dotyczącym poziomu realnego przyrostu sowieckich możliwości produkcyjnych w zakresie sprzętu wojskowego, głównie zaś przemysłów czołgowego i lotniczego. W efekcie tego w 1941 r. nie docenili siły oporu RKKA oraz jej możliwości mobilizacyjnych i skutecznej odbudowy potencjału bojowego – szerzej vide chociażby: W. Anders, Klęska Hitlera w Rosji 1941-1945, Londyn 1997; D. Stahel, Operacja „Barbarossa”. Klęska Niemiec na Wschodzie. Przełożył A. Czarnocki, Warszawa 2012.

CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.3085. ZSRR. Komunikat informacyjny z dn. 15.X.33 – Referat „Rosja” Oddziału II Sztabu Głównego l. dz. 6900/II.R.T.0.33 – Warszawa 16 X 1933 r.

Vide choćby: CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.835. Sytuacja wojskowa – analityczne opracowanie Oddziału II Sztabu Głównego z dnia 31 V 1936 r.; ibidem, I.303.4.3036. Meldunek Attaché Wojskowego przy Poselstwie Polskim w Moskwie L. 968/tj. z 25 IX 1931 r.; ibidem, Materiały o ZSRR na konferencję rozbrojeniową w Genewie w r. 1932 dostarczone przez Wydział III Oddział II Sztabu Głównego; ibidem, Societe des Nations Genewe 22 septembre 1932. Conference pour la reduction et la limitation des Armements Commission des Depenses de Defense Nationale. Comite Technique; ibidem, I.303.4.3037. Stany liczebne Czerwonej Armii.

Szerzej vide choćby: CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.2762. System terytorialny w Związku Republik Sowieckich – Oddział II Sztabu Gen. MSWojsk. Nr 11679/II.Inf.W., Warszawa 15 VII 1924 r.; ibidem, I.303.4.2786. Wojskowe przysposobienie mas pracujących w SSSR – Oddział II Sztabu Gen. MSWojsk. L. 19533/II.Inf./W., Warszawa październik 1924 r.

Vide choćby: CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.1863. Meldunek Jerzego Krajewskiego Nr 724/34 z 13 VI 1934 r.

CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.3038. Siły zbrojne ZSRR. Czołgi, Oddział II Sztabu Głównego l. dz. 6130/Inf.Ros., Warszawa 29 VII 1931 r. Vide także: ibidem, I.303.4.1854. Załącznik Nr 4 do meldunku wywiadowczego Nr 14/33 Ekspozytury Nr 5 Oddziału II Sztabu Głównego l. dz. 4021/II.T.O/33, Lwów 14 XII 1933 r. Potwierdzenie słuszności ówczesnych polskich obserwacji, poza częścią wcześniej cytowanych źródeł i opracowań, można znaleźć choćby następujących publikacjach: Г. К. Жуков, Воспоминания и размышления. Том 1, Москва 1975; Historia sztuki wojennej do roku 1939...; J. Magnuski, M. Kołomijec. Czerwony Blitzkrieg. Wrzesień 1939. Sowieckie wojska pancerne w Polsce, Warszawa 1994; I. Drogowoz, Czerwona nawałnica. Vol. I. Marsz ku wojnie, Warszawa 2000; М. Н. Свирин, Брония крепка. История советского танка 1919-1937, Москва 2006.

CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.3085. ZSRR. Komunikat informacyjny z dn. 15.X.33 – Referat „Rosja” Oddziału II Sztabu Głównego l. dz. 6900/II.R.T.0.33 – Warszawa 16 X 1933 r. Szerzej na temat sowieckich pociągów pancernych, obok części wcześniej oraz niżej cytowanych dokumentów archiwalnych i literatury, vide także: ibidem, I.303.4.3233. ibidem, Broń pancerna w wojsku rosyjskim. Opracowano na podstawie materiałów Oddziału II Sztabu Głównego i studiów własnych – Dowództwo Broni Pancernych MSWojsk. l. dz. 3243/Tj.Ćwicz.Reg.,39, Warszawa czerwiec 1939 r.; И. Г. Дроговоз, Крепости на колесах. История бронероездов, Минск 2002; M. Kołomyjec, Sowieckie pociągi pancerne. Tom 1. 1930-1941, Warszawa 2006; М. В. Коломиец, Бронепоезда Великой Отечественной. «Сухопутные броненосцы» Красной Армии, Москва 2010.

CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.3085. ZSRR. Komunikat informacyjny z dn. 15.X.33 – Referat „Rosja” Oddziału II Sztabu Głównego l. dz. 6900/II.R.T.0.33 – Warszawa 16 X 1933 r. Oprócz części wcześniej cytowanej literatury na temat ówczesnego sprzętu pancernego Armii Czerwonej szerzej vide choćby: М. Барятинский, А. Фегингер, Первый танк страны Советов, „Моделист Конструктор”, (Москва) 1987, № 10; В. С. Вознюк, П. Н. Шапов, Бронетанковая техника, Москва 1987; М. Свирин, А. Бескурников, Первые советские танки, Москва 1995; А. В. Карпенко, Обозрение отечественной бронетанковой техники (1905-1995 гг.), Санкт-Петербург 1996; Без тайны и секретов. Очерк 60-летней истории танкового конструкторского бюро на Кировском Заводе в Санкт-Петербурге. Коллективная работа под редакцей Н. С. Попова, Санкт-Петербург 1997; J. Ledwoch, Czołgi BT, Warszawa 1998; idem, T-26. Vol. II, Warszawa 2003; А. Г. Солянкин, М. В. Павлов, И. В. Павлов, И. Г. Желтов, Отечественные бронированные машины. XX век. Том 1. Отечественные бронированные машины 1905-1941, Москва 2002; С. А. Костюченко, Как создавалась танковая мощ Советского Союза. Книга 1, Москва – Санкт-Петербург 2004; M. Kołomijec, I. Moszczański, T-28, T-29, Warszawa 2002; idem, T-35, SMK/T-100, Warszawa 2002; M. Kołomijec, M. Swirin, T-26. Vol. I, Warszawa 2003; idem, T-26. Vol. III, Warszawa 2004; M. Kołomijec, T-37, T-38, T-40, Warszawa 2004; M. Kolometz, Sowieckie samochody pancerne. Tom 1. BA-27, BAI, BA-3, BA-6, BA-10, BA-11, Warszawa 2005; idem, Sowieckie samochody pancerne. Tom 2, Warszawa 2006; М. И. Свирин, Броневой щит Сталина. История советского танка 1937-1943, Москва 2006; М. В. Коломиец, Брония на колесах. История советского бронеавтомобиля 1925-1945, Москва 2007; idem, Бронемашины Сталина 1925-1945, Москва 2010.

Vide choćby: CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.3062. Наставление механиризованных и моторизованных войск РККА. Танк БТ. Материальная часть, вождение, уход, Правление Механизации и Моторизации РККА, Москва 1932 – fotokopia kompletnej instrukcji zdobytej przez Oddział II Sztabu Głównego w połowie lat 30-tych; ibidem, I.303.4.3125. Siły zbrojne ZSRR. Album sprzętu uzbrojenia i wyposażenia technicznego RKKA. Tom I – Oddział II Sztabu Głównego l. dz. 6700/II.R.T.O., Warszawa 1934; ibidem I.303.4.3233. Broń pancerna w wojsku rosyjskim. Opracowano na podstawie materiałów Oddziału II Sztabu Głównego i studiów własnych – Dowództwo Broni Pancernych MSWojsk. l. dz. 3243/Tj.Ćwicz. Reg., 39, Warszawa czerwiec 1939 r.

Szerzej vide chociażby: R. Majzner, Wojna domowa w Hiszpanii 1936-1939 w obserwacjach i analizach Oddziału II Sztabu Głównego Wojska Polskiego, Radomsko 2012.

S. Kopański, Moja służba w Wojsku Polskim 1917-1939, Londyn 1965, s. 245. Ponadto, obok części wcześniej cytowanych źródeł i literatury, vide również: F. Skibiński, Pierwsza Pancerna, Warszawa 1979; idem, Wojska pancerne w II wojnie światowej, Warszawa 1982; S. Maczek, Od podwody do czołga. Wspomnienia wojenne 1918-1945, Londyn 1984; M. W. Żebrowski, Zarys historii polskiej broni pancernej 1918-1947, Londyn 1971; J. Majka, 10 Brygada Kawalerii (Zmotoryzowanej) marzec 1937 – 14 sierpnia 1939 r., „Mars”. Problematyka i Historia Wojskowości. Studia i Materiały, (Warszawa-Londyn) 2000, tom 8; idem, Brygada motorowa płk. Maczka. 10 Brygada Kawalerii 1937-1939, Rzeszów 2004.

Obszerniej, obok części wcześniej cytowanych źródeł i literatury, vide również: CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.3125. Siły zbrojne ZSRR. Album sprzętu uzbrojenia i wyposażenia technicznego RKKA. Tom I – Oddział II Sztabu Głównego l. dz. 6700/II.R.T.O., Warszawa 1934; ibidem, I.303.4.3188. Siły zbrojne ZSRR. Organizacja wojenna wielkich jednostek. Zeszyt V. Organizacja wojenna wielkich jednostek lotnictwa – Oddział II Sztabu Głównego l. dz. 11610/II.R.T.O., Warszawa wrzesień 1937 r.; ibidem, I.330.4.3213. Zestawienie zmian O. de B. i dyslokacji RKKA za okres od 1 VII 1937 do 1 VI 1938 r. – załącznik Nr 1 do Komunikatu wojskowego Nr 1. Szerzej na temat ówczesnego sowieckiego sprzętu lotniczego oraz jego bazy produkcyjnej vide choćby: T. J. Kowalski, Samolot myśliwski I-16, Warszawa 1977; idem, Samolot myśliwski I-153, Warszawa 1983; K. Cieślak, Samolot bombowy SB-2, Warszawa 1980; B. Kempski, Samolot szkolno-treningowy UT-2, Warszawa 1986; idem, Samolot bombowy DB-3/IŁ-4, Warszawa 2006; W. Szewczyk, Samoloty, z którymi walczyli Polacy, Warszawa 1997; M. A. Maslov, Polikarpow R-5/R-Z, Warszawa 2004; idem, Polikarpow I-153, Warszawa 2005; М. Ю. Мухин, Авиапромышленность СССР в 1921-1941 годах, Москва 2006.

Szerzej vide chociażby: J. Zając, Dwie wojny. Mój udział w wojnie o niepodległość i w obronie powietrznej Polski, Londyn 1964; E. Malak, Prototypy samolotów bojowych. Polska 1936-1939, Wrocław 1990; idem, Prototypy samolotów bojowych i zakłady lotnicze. Polska 1930-1939, Warszawa 2011; M. W. Majewski, Samoloty i Zakłady Lotnicze II Rzeczypospolitej, Warszawa 2006; H. Mordawski, Polskie lotnictwo wojskowe 1920-1939. Od tryumfu do tragedii, Wrocław – bez roku wydania; T. Pawłowski, Lotnictwo lat 30. XX wieku w Polsce i na świecie, Warszawa 2011.

Краснознаменный Туркестанский. Коллективная работа под общей редакцией С. Е. Белоножко, Москва 1976.

Szerzej na ten temat vide choćby: Е. Дриг, Механизированные корпуса РККА в бою. История автоброневых войск Красной Армии в 1940-1941 годах, Москва 2005, s. 9-10.

Szerzej vide chociażby: A. Smoliński, Organizacja kawalerii samodzielnej Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1921-1929…; idem, Organizacja kawalerii samodzielnej Wojska Polskiego w latach 1930-1939…; idem, Organizacja wielkich jednostek kawalerii Armii Czerwonej oraz ich kadra dowódcza i polityczna w latach 1935-1936...

Vide choćby: CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.3028. 1 Кавалерийский Полк Червоного Козачества – 1930 г.; РГВА (ЦХИДК), Sztab Generalny Oddział II, 308.4.41. Дислокация Красной Армии по данным до 1 VII 1925 г.; Київ, Центральний державний архів вищих органів влади та управління України (dalej cyt. ЦДАВОВУУ), Штаб частин особливого призначення Київського військового округу, 4597.1.10. Перечень войсковых учреждений и частей входящих в состав округа по данным на 1 I 1921 г.

Vide choćby: CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.2912. Annekses a la conference des deuxiemes bureaux des Etats Majors Generaux Roumain et Polonais a Varsovie – 1926 r.

A. Smoliński, Organizacja wielkich jednostek kawalerii Armii Czerwonej oraz ich kadra dowódcza i polityczna w latach 1935-1936…

A. Smoliński, Zarys dziejów I Armii Konnej (1919-1923), Grajewo 2003, idem, Zarys organizacji I Armii Konnej Siemiona Budionnego (1919-1923), [w:] Kawaleria przeciwników i sojuszników Wojska Polskiego w latach 1918-1921. Praca zbior. pod red. A. Smolińskiego, Toruń 2003; idem, 1 Armia Konna podczas walk na polskim tetrze działań wojennych w 1920 roku. Organizacja, uzbrojenie, wyposażenie oraz wartość bojowa, Toruń 2008.

Ордена Ленина Московский Военный Округ. Издание 2-е, исправленное и дополненное. Коллективная работа, Москва 1977.

Szerzej vide choćby: CAW, Oddział II Sztabu Głównego, I.303.4.2762. Opracowanie Oddziału II Sztabu Generalnego MSWojsk. Nr 8404/II.Inf.W. z 18 V 1924 r.

O rzeczywistych umiejętnościach wojskowych i fachowości tego bohatera rosyjskiej wojny domowej oraz późniejszego marszałka obszerniej vide chociażby: А. А. Брусилов, Мои воспоминания, Москва 2001; Б. В. Соколов, Будѐнный. Красный Мюрат, Москва 2007.

Szerzej vide choćby: A. Smoliński, Kariera wojskowa i polityczna wybranych przedstawicieli kadry dowódczej i politycznej 1 Armii Konnej w czasie trwania oraz po zakończeniu wojny domowej w Rosji. Próba portretu zbiorowego, „Limes”. Studia i Materiały z Dziejów Europy Środkowo-Wschodniej, (Rzeszów) 2008, Nr 1; idem, Kariera wojskowa i polityczna wybranych przedstawicieli kadry dowódczej i politycznej 1 Armii Konnej w latach 1918-1939, „Przegląd Historyczno-Wojskowy”, (Warszawa) 2010, R.XI (LXII), Nr 3 (232).

Szerzej vide choćby: R. Szubański, Plan operacyjny „Wschód”, Warszawa 1994 (drugie wydanie – Warszawa 2010.


Посилання

  • Поки немає зовнішніх посилань.